खालील विधाने पहा : (a) भारतात मान्सून वारे वाहण्यासाठी 30° ते 40° उत्तर अक्षांशाच्या पट्ट्यात जेट वायुचे अस्तित्व कारणीभूत आहे. (b) भारताचा भूमीखंडाचा विस्तृत भाग मान्सून वारे वाहण्यासाठी कारणीभूत आहे. पर्यायी उत्तरे :
Observe the following statements : (a) The existence of jet streams in 30° to 40° North latitudes belt is responsible for blowing of Monsoon winds in India. (b) The Vast continental area of India is responsible for blowing of Monsoon winds. Answer Options :
- (अ)(1) विधान (a) बरोबर आहे / Statement (a) is correct
- (ब)(2) विधान (b) बरोबर आहे / Statement (b) is correct
- (क)(3) विधान (a) आणि (b) बरोबर आहेत / Statement (a) and (b) are correct✓ योग्य उत्तर
- (ड)(4) विधान (a) आणि (b) बरोबर नाहीत / Statement (a) and (b) are not correct
स्पष्टीकरण
भारतातील मान्सून वाऱ्यांच्या निर्मितीमागे अनेक कारणे एकत्रितपणे कार्य करतात आणि यात जेट वायुप्रवाह (Jet Stream) व भारताचा विस्तृत भूखंड (Continental Landmass) या दोन्ही घटकांचा समावेश होतो. हिवाळ्यात हिमालयाच्या दक्षिणेस ३०° उत्तर अक्षवृत्ताजवळ उपोष्णकटिबंधीय पश्चिमी जेट प्रवाह (Sub-tropical Westerly Jet Stream) वाहतो, जो उन्हाळ्यात उत्तरेकडे सरकून तिबेट पठारावर पूर्वी जेट (Easterly Jet Stream) निर्माण होण्यास कारणीभूत ठरतो, आणि हाच पूर्वी जेट नैऋत्य मान्सून वाऱ्यांना गती व दिशा देण्यास मदत करतो. त्यामुळे विधान (a) बरोबर आहे. दुसरीकडे, भारताचा विशाल भूखंड उन्हाळ्यात जास्त तापतो आणि हिंदी महासागरापेक्षा कमी दाबाचे क्षेत्र (Low Pressure Area) निर्माण करतो, ज्यामुळे समुद्रावरील उच्च दाबाकडून जमिनीकडे वारे वाहतात - हीच शास्त्रीय मान्सून सिद्धांताची (Thermal Concept) मूळ संकल्पना आहे, म्हणून विधान (b) देखील बरोबर आहे. दोन्ही विधाने भूगोलशास्त्रीय दृष्टिकोनातून सिद्ध व मान्यताप्राप्त असल्यामुळे पर्याय (3) योग्य आहे.