जेव्हा-जेव्हा ध्वनीचा स्रोत आणि निरीक्षक यांच्यात सापेक्ष गती असते तेव्हा स्रोताद्वारे उत्सर्जित होणाऱ्या ध्वनीच्या वारंवारतेत आणि निरीक्षकाद्वारे ऐकल्या जाणाऱ्या ध्वनीच्या वारंवारतेत बदल दिसून येतो. याला _________ म्हणतात.

स्पष्टीकरण

ध्वनी स्रोत (source) आणि निरीक्षक (observer) यांच्यामध्ये सापेक्ष गती (relative motion) असल्यामुळे उत्सर्जित वारंवारता (frequency) आणि ऐकल्या जाणाऱ्या वारंवारतेत जो फरक जाणवतो, त्याला डॉप्लरचा प्रभाव (Doppler Effect) म्हणतात. ही संकल्पना ऑस्ट्रियन भौतिकशास्त्रज्ञ ख्रिश्चियन डॉप्लर (Christian Doppler) यांनी 1842 मध्ये मांडली. जेव्हा स्रोत निरीक्षकाच्या दिशेने येतो तेव्हा वारंवारता वाढलेली (pitch वाढतो) जाणवते आणि स्रोत निरीक्षकापासून दूर जात असेल तर वारंवारता कमी जाणवते. याचे प्रसिद्ध उदाहरण म्हणजे रेल्वे इंजिनचा हॉर्न जवळ येताना तीव्र आणि दूर जाताना कमी तीव्रतेचा जाणवतो. हा परिणाम ध्वनी लहरींबरोबरच प्रकाश लहरींसाठीही (उदा. ताऱ्यांच्या red shift/blue shift यासाठी खगोलशास्त्रात) वापरला जातो, त्यामुळे तो अत्यंत महत्त्वाचा भौतिक सिद्धांत आहे.

स्पर्धा AI · spardhaai.in