'परदेशात प्रवास करण्याचा अधिकार' हा भारतीय राज्यघटनेच्या अनुच्छेद ____ मध्ये समाविष्ट आहे.

स्पष्टीकरण

'परदेशात प्रवास करण्याचा अधिकार' (Right to Travel Abroad) हा भारतीय राज्यघटनेच्या अनुच्छेद 21 अंतर्गत समाविष्ट आहे, कारण अनुच्छेद 21 'जीवन आणि व्यक्तिगत स्वातंत्र्याचा हक्क' (Right to Life and Personal Liberty) देते आणि सर्वोच्च न्यायालयाने या हक्काचा अर्थ विस्तृत करत परदेशात प्रवास करण्याचा हक्क हा त्याचाच भाग आहे असे ठरवले आहे. सतवंत सिंग साहनी विरुद्ध डी. रामारत्नम (Satwant Singh Sawhney v. D. Ramarathnam, 1967) या खटल्यात सर्वोच्च न्यायालयाने पासपोर्टशिवाय प्रवास करण्याचा हक्क हा अनुच्छेद 21 चा भाग असल्याचे स्पष्ट केले. पुढे मेनका गांधी विरुद्ध भारत सरकार (Maneka Gandhi v. Union of India, 1978) या ऐतिहासिक खटल्यात न्यायालयाने 'व्यक्तिगत स्वातंत्र्य' या शब्दाचा अर्थ अत्यंत व्यापक केला आणि 'प्रक्रिया कायद्याने स्थापित' (procedure established by law) ही प्रक्रिया न्याय्य, वाजवी व निष्पक्ष असावी लागते हे तत्त्व मांडले, ज्यामुळे परदेश प्रवासाचा हक्कही या अनुच्छेदाखाली संरक्षित ठरला. त्यामुळेच पासपोर्ट अधिनियम, 1967 अंतर्गत पासपोर्ट नाकारण्याची किंवा जप्त करण्याची कारवाई ही अनुच्छेद 21 च्या कसोटीवर तपासली जाते. म्हणून योग्य उत्तर अनुच्छेद 21 हेच आहे.