खालीलपैकी कोणते विधान, केंद्र-राज्य संबंधामधील भारतीय वित्त आयोगाच्या भूमिकेचे योग्य स्पष्टीकरण करते ?
Which of the following statements correctly explains the role of the Finance Commission of India in Centre-State relations ?
- (अ)(1) तो राष्ट्रपतींना राज्यांमधील पाणी तंट्यांसंबंधी सल्ला देतो. / It advises the President on inter-state water disputes.
- (ब)(2) तो राज्यांच्या कर्ज घेण्याच्या अधिकारांचे वाटप करतो. / It allocates the borrowing powers of the States.
- (क)(3) तो केंद्र आणि राज्यांमध्ये कर महसूल वाटप करण्याची शिफारस करतो. / It recommends the distribution of tax revenues between Centre and States.✓ योग्य उत्तर
- (ड)(4) तो केंद्र पुरस्कृत योजनांच्या अंमलबजावणीवर देखरेख करतो. / It supervises implementation of centrally sponsored schemes.
स्पष्टीकरण
भारतीय राज्यघटनेच्या कलम २८० अनुसार राष्ट्रपती दर पाच वर्षांनी वित्त आयोगाची (Finance Commission) नियुक्ती करतात आणि या आयोगाचे मुख्य काम म्हणजे केंद्र सरकारकडून जमा होणाऱ्या कर महसुलाचे (tax revenue) केंद्र आणि राज्यांमध्ये तसेच राज्यांतर्गत आपापसात कशा प्रकारे वाटप करावे याची शिफारस करणे हे आहे. उदा. १५व्या वित्त आयोगाने (अध्यक्ष एन.के. सिंह) केंद्राच्या करसंकलनातील ४१% वाटा राज्यांना देण्याची शिफारस केली होती. याशिवाय आयोग सहायक अनुदाने (grants-in-aid) आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांना निधी वाटपाबाबतही शिफारस करतो, पण त्याचे मूळ आणि सर्वात महत्त्वाचे कार्य कर महसूल वाटप हेच आहे. त्यामुळे पर्याय ३ हे केंद्र-राज्य वित्तीय संबंधांचे योग्य आणि थेट स्पष्टीकरण देतो. हे कलम २८० मध्ये स्पष्टपणे नमूद असल्यामुळे हे उत्तर घटनात्मक आधारावर निर्विवाद आहे.