खालील विधाने विचारात घ्या : (a) विभागीय खटल्यासह (Departmental proceedings) कोणत्याही खटल्यात कोणत्याही व्यक्तिस एकाच गुन्ह्यासाठी एकापेक्षा अधिक वेळा आरोपी केले जाणार नाही व एकापेक्षा अधिक वेळा शिक्षा दिली जाणार नाही. (b) स्वतःविरुद्ध साक्ष न (self-incrimination) देण्या बाबतचे संरक्षण हे तोंडी आणि कागदोपत्री पुरावे या दोन्ही बाबतीत लागू आहे. (c) स्वतःविरुद्ध साक्ष न देण्या बाबतचे संरक्षण फौजदारी आणि दिवाणी अशा दोन्हीही खटल्यामध्ये लागू आहे. पर्यायी उत्तरे :
Consider the following statements : (a) No person shall be prosecuted and punished for the same offence more than once, including any departmental proceedings. (b) The protection against self-incrimination extends to both oral evidence and documentary evidence. (c) The protection against self-incrimination extends to both criminal and civil proceedings. Answer Options :
- (अ)(1) विधान (a) बरोबर / Statement (a) is correct
- (ब)(2) विधान (b) बरोबर / Statement (b) is correct✓ योग्य उत्तर
- (क)(3) विधाने (a) आणि (b) बरोबर / Statements (a) and (b) are correct
- (ड)(4) विधाने (a) आणि (c) बरोबर / Statements (a) and (c) are correct
स्पष्टीकरण
स्वतःविरुद्ध साक्ष न देण्याचे संरक्षण हा भारतीय संविधानाच्या कलम २० (३) मध्ये दिलेला मूलभूत हक्क आहे. हे संरक्षण तोंडी साक्ष (मौखिक विधान) आणि कागदोपत्री पुरावे (लिखित दस्तऐवज) या दोन्ही प्रकारांना लागू आहे. कोणत्याही व्यक्तीला स्वतःच्याविरुद्ध पुरावे देण्यास भाग पाडले जाऊ शकत नाही. हे संरक्षण व्यापक आहे आणि कोणत्याही स्वरूपातील साक्ष देण्यासाठी व्यक्तीवर दबाव आणता येत नाही. विधान (a) चुकीचे आहे कारण विभागीय कारवाई आणि न्यायालयीन कारवाई हे वेगळे मानले जाते. विधान (c) चुकीचे आहे कारण हे संरक्षण मुख्यतः फौजदारी खटल्यांसाठी आहे, दिवाणी खटल्यांसाठी नाही. ⚠️ टीप: कलम २० ची पडताळणी स्वतः करा.
संदर्भ: Indian Polity by M. Laxmikanth (Fundamental Rights - Article 20)