भारतीय साक्षीपुरावा कायदा अधिनियमातील तरतूदी खालीलपैकी कोणत्या न्यायिक कार्यवाहींना लागू आहे? अ. दिवाणी न्यायालये ब. फौजदारी न्यायालये क. लष्करी न्यायालय ड. लवाद

स्पष्टीकरण

भारतीय साक्षीपुरावा कायदा, 1872 (Indian Evidence Act, 1872) याच्या कलम 1 नुसार हा कायदा सर्व दिवाणी न्यायालये (Civil Courts) आणि फौजदारी न्यायालये (Criminal Courts) यांच्यासमोरील न्यायिक कार्यवाहींना लागू होतो. तसेच याच कलमात स्पष्टपणे नमूद केले आहे की हा कायदा लष्करी न्यायालयांना (Court Martial) देखील लागू आहे, मात्र आर्मी अॅक्ट, नेव्ही डिसिप्लीन अॅक्ट यांसारख्या विशिष्ट लष्करी कायद्यांतील तरतुदींशी विसंगत असेल तेवढ्या मर्यादेपुरता तो लागू होत नाही. याउलट, लवाद (Arbitrator) समोरील कार्यवाही ही न्यायालयीन कार्यवाही मानली जात नाही, कारण लवाद हा पक्षकारांच्या कराराने स्थापन झालेला खासगी स्वरूपाचा वाद-निवारण मंच असतो, तो 'न्यायालय' या संकल्पनेत मोडत नाही. त्यामुळे साक्षीपुरावा कायद्याच्या कठोर तरतुदी लवादाला बंधनकारक नसतात; लवाद स्वतःच्या कार्यपद्धतीनुसार पुरावा स्वीकारू शकतो. त्यामुळे अ, ब आणि क या तीनच कार्यवाहींना हा कायदा लागू होतो आणि ड (लवाद) याला लागू होत नाही, म्हणून पर्याय (2) योग्य आहे.