19 व्या शतकाच्या पूर्वार्धात भारतीय समाजाचे स्वरूप काय होते?

स्पष्टीकरण

19 व्या शतकाच्या पूर्वार्धात भारतीय समाज हा जाती-पातींनी वेढलेला, सनातनी (पुराणमतवादी) आणि साचेबंद (rigid) होता. या काळात सतीप्रथा, बालविवाह, अस्पृश्यता, स्त्री-शिक्षणाला बंदी, विधवा-पुनर्विवाहाला विरोध यांसारख्या अनिष्ट प्रथा समाजात रूढ होत्या आणि त्या धार्मिक रूढी-परंपरांच्या नावाखाली कायम ठेवल्या जात होत्या. जातिव्यवस्था अत्यंत कठोरपणे पाळली जात असे आणि सामाजिक स्थान जन्मावर आधारित ठरत असे, त्यामुळे समाजात कुठलीही गतिशीलता (mobility) नव्हती. याच परिस्थितीमुळे राजा राममोहन रॉय यांनी 1828 मध्ये ब्राह्मो समाजाची स्थापना करून सामाजिक सुधारणा चळवळीला सुरुवात केली आणि सतीबंदी कायदा 1829 मध्ये लॉर्ड विलियम बेंटिंकने लागू केला. त्यामुळे या काळातील समाजाचे वर्णन 'जाती-पातींनी वेढलेला, सनातनी आणि साचेबंद' असेच योग्य ठरते, कारण याच पार्श्वभूमीवर पुढील समाजसुधारणा चळवळींचा उदय झाला.