भारतीय अर्थव्यवस्थेत छुप्या बेरोजगारीचा प्रश्न हा प्रामुख्याने

स्पष्टीकरण

छुपी बेरोजगारी (Disguised Unemployment) म्हणजे अशी स्थिती जिथे एखाद्या कामावर प्रत्यक्ष गरजेपेक्षा जास्त लोक काम करत असतात, त्यामुळे त्यांची सीमांत उत्पादनक्षमता (Marginal Productivity) जवळपास शून्य किंवा नगण्य असते, पण ते बेरोजगार दिसत नाहीत कारण ते कुटुंबाच्या शेतीवर किंवा व्यवसायावर अवलंबून असतात. भारतात ही समस्या मुख्यतः ग्रामीण भागातील शेतीक्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर आढळते, कारण भारतीय शेती हे कुटुंब-आधारित (Family Farming) असते आणि जमीन धारणा लहान असल्यामुळे कुटुंबातील सर्व सदस्य त्याच जमिनीवर काम करत राहतात, जरी तितक्या मजुरांची गरज नसली तरी. डॉ. व्ही.के.आर.व्ही. राव आणि इतर अर्थशास्त्रज्ञांनी भारतीय शेतीतील या छुप्या बेरोजगारीचा अभ्यास केला आहे आणि हे मान्य केले आहे की शेतीवरील अतिरिक्त श्रमशक्ती कमी केली तरी एकूण उत्पादनावर फारसा परिणाम होत नाही. त्यामुळे पर्यायी उद्योगधंदे किंवा दुय्यम रोजगार निर्मिती नसल्यामुळे ग्रामीण भागातील ही अतिरिक्त लोकसंख्या शेतीलाच चिकटून राहते, आणि हीच स्थिती छुप्या बेरोजगारीचे मुख्य कारण बनते. म्हणून पर्याय (1) हा योग्य उत्तर आहे.