दिलेले विधाने आणि निष्कर्ष लक्षपूर्वक वाचा. विधानामध्ये दिलेली माहिती ही सामान्यपणे ज्ञात तथ्यांपेक्षाही वेगळी असल्याच आढळले, तरी ती सत्य आहे असे गृहीत धरून, दिलेल्या निष्कर्षांपैकी कोणता/ते निष्कर्ष दिलेल्या विधानांशी तर्कसंगत आहे/आहेत हे ठरवा. विधाने: सर्व टरबूज, स्ट्रॉबेरी आहेत. एकही स्ट्रॉबेरी, सफरचंद नाही. निष्कर्ष: (I) एकही टरबूज, सफरचंद नाही. (II) काही स्ट्रॉबेरी, टरबूज आहेत.

स्पष्टीकरण

या प्रश्नात दोन विधाने दिली आहेत — 'सर्व टरबूज, स्ट्रॉबेरी आहेत' (A → E प्रकारचे सर्वव्यापी सकारात्मक विधान) आणि 'एकही स्ट्रॉबेरी, सफरचंद नाही' (E प्रकारचे सर्वव्यापी नकारात्मक विधान). न्यायवाक्य (Syllogism) च्या नियमांनुसार, जेव्हा A + E अशी विधाने जोडली जातात, तेव्हा A-E प्रकारचा निष्कर्ष (टरबूज-सफरचंद यांच्यामध्ये पूर्ण नकार) निघतो, म्हणजे 'एकही टरबूज, सफरचंद नाही' हे निष्कर्ष (I) तर्कसंगत सत्य ठरते. तसेच 'सर्व टरबूज, स्ट्रॉबेरी आहेत' या A प्रकारच्या विधानातून रूपांतरण (Conversion) नियमाने 'काही स्ट्रॉबेरी, टरबूज आहेत' हा I प्रकारचा निष्कर्ष निघतो, कारण जर सर्व टरबूज स्ट्रॉबेरीच्या संचात असतील तर किमान काही स्ट्रॉबेरी टरबूज असणारच, त्यामुळे निष्कर्ष (II) देखील सत्य आहे. दोन्ही निष्कर्ष स्वतंत्रपणे विधानांच्या तार्किक रचनेतून सिद्ध होतात, म्हणून योग्य उत्तर 'निष्कर्ष (I) आणि (II) हे दोन्ही सत्य आहेत' हे आहे. व्हेन आरेख (Venn diagram) काढून पडताळणी केल्यासही टरबूज हा स्ट्रॉबेरीचा उपसंच आणि स्ट्रॉबेरी व सफरचंद हे पूर्णपणे विभक्त संच असल्याने टरबूज व सफरचंद यांच्यातही पूर्ण विभक्तता येते, हे स्पष्ट होते.