राज्यघटनेतील कोणत्या अनुच्छेदात पंचायत राज्याशी संबंधित असलेल्या जिल्हा पंचायत, ग्राम सभा, मध्यस्तर गाव इत्यादी शब्दांच्या व्याख्या दिलेल्या आहेत ?

स्पष्टीकरण

भारतीय राज्यघटनेच्या अनुच्छेद २४३ मध्ये पंचायत राज व्यवस्थेशी संबंधित महत्त्वाच्या संज्ञांच्या व्याख्या (definitions) दिलेल्या आहेत. हे अनुच्छेद ७३व्या घटनादुरुस्ती कायद्याद्वारे (73rd Constitutional Amendment Act, 1992) समाविष्ट करण्यात आले आणि यामध्ये भाग IX 'पंचायती' (Panchayats) या शीर्षकाखाली ग्रामसभा (Gram Sabha), जिल्हा (District), मध्यस्तर (Intermediate level), पंचायत क्षेत्र (Panchayat area), लोकसंख्या (Population) यांसारख्या संज्ञांचे स्पष्टीकरण देण्यात आले आहे. अनुच्छेद २४३(ब) मध्ये ग्रामसभा म्हणजे गाव पातळीवरील मतदार यादीत नोंदलेल्या व्यक्तींची सभा असे स्पष्ट केले आहे, तर २४३(ग) मध्ये जिल्हा म्हणजे राज्यातील जिल्हा असे नमूद आहे. त्यामुळे पंचायत राज व्यवस्थेतील मूलभूत संकल्पना व त्रिस्तरीय रचना समजण्यासाठी अनुच्छेद २४३ हाच पायाभूत व अचूक स्रोत आहे. यामुळेच पर्याय (1) अनुच्छेद २४३ हे बरोबर उत्तर आहे.