दिलेली विधाने आणि निष्कर्ष लक्षपूर्वक वाचा. दिलेली विधाने ही सामान्यपणे ज्ञात तथ्यांपेक्षा वेगळी असल्याचे आढळले, तरी ती सत्य आहे असे गृहीत धरून, निष्कर्षांपैकी कोणता/ते दिलेल्या विधानांशी तर्कसंगत आहे/ आहेत ते ठरवा. विधाने : सर्व लॅपटॉप, संगणक आहेत. सर्व संगणक, मोबाईल आहेत. सर्व मोबाईल, स्मार्टफोन आहेत. निष्कर्ष (I): काही स्मार्टफोन, संगणक आहेत. निष्कर्ष (II): सर्व मोबाईल, लॅपटॉप आहेत.
- (अ)1. निष्कर्ष (I) किंवा निष्कर्ष (II) पैकी एकही तर्कसंगत नाही.
- (ब)2. निष्कर्ष (I) आणि (II) हे दोन्ही तर्कसंगत आहेत.
- (क)3. केवळ निष्कर्ष (II) तर्कसंगत आहे.
- (ड)4. केवळ निष्कर्ष (I) तर्कसंगत आहे.✓ योग्य उत्तर
स्पष्टीकरण
या प्रश्नात Syllogism (न्यायवाक्य) पद्धतीने विधाने साखळीत जोडलेली आहेत: सर्व लॅपटॉप = संगणक, सर्व संगणक = मोबाईल, सर्व मोबाईल = स्मार्टफोन. यावरून 'सर्व संगणक, स्मार्टफोन आहेत' हा A-प्रकारचा निष्कर्ष निघतो (कारण All A is B आणि All B is C वरून All A is C होते). जेव्हा 'सर्व संगणक स्मार्टफोन आहेत' हे सत्य असते, तेव्हा त्याचे रूपांतरण (conversion) करून 'काही स्मार्टफोन, संगणक आहेत' हे नेहमी तर्कसंगत ठरते, कारण A-प्रकारच्या विधानाचे उलटे रूप I-प्रकारचे (काही) विधान देते. त्यामुळे निष्कर्ष (I) हा साखळीतून सिद्ध होतो आणि तर्कसंगत आहे. निष्कर्ष (II) मध्ये 'सर्व मोबाईल, लॅपटॉप आहेत' असे म्हटले आहे, पण दिलेल्या विधानांमध्ये उलट दिशेने संबंध आहे (लॅपटॉप हा मोबाईलचा उपसंच आहे, मोबाईल हा लॅपटॉपचा उपसंच नाही), त्यामुळे हे विधान सिद्ध होत नाही. म्हणून फक्त निष्कर्ष (I) तर्कसंगत आहे आणि योग्य उत्तर पर्याय ४ आहे.