खालीलपैकी कोणता अनुच्छेद स्पष्टपणे नमूद करतो, की भारत हा राज्यांचा संघराज्य नसून 'राज्यांचा संघ' आहे?
- (अ)1. अनुच्छेद 4
- (ब)2. अनुच्छेद 1✓ योग्य उत्तर
- (क)3. अनुच्छेद 2
- (ड)4. अनुच्छेद 3
स्पष्टीकरण
भारतीय राज्यघटनेतील अनुच्छेद 1 मध्ये स्पष्टपणे म्हटले आहे की, 'India, that is Bharat, shall be a Union of States' म्हणजे 'भारत, म्हणजे इंडिया, हा राज्यांचा संघ (Union of States) असेल'. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी संविधान सभेत हे स्पष्ट केले होते की भारताला 'Federation' (संघराज्य) ऐवजी 'Union' (संघ) असे संबोधले आहे, कारण भारतीय संघराज्य हे घटक राज्यांच्या परस्पर करारातून (Agreement) निर्माण झालेले नाही, तर ते अविभाज्य (Indestructible) असून राज्यांना त्यातून बाहेर पडण्याचा हक्क नाही. अमेरिकेसारख्या संघराज्यात राज्ये एकत्र येऊन संघ तयार करतात आणि तो करार तोडण्याचा हक्क त्यांना असतो, पण भारतात केंद्र सरकार हे सार्वभौम असून राज्यांची पुनर्रचना संसद एकतर्फी करू शकते, हे अनुच्छेद 1 च्या तत्त्वाशी सुसंगत आहे. त्यामुळे भारत हा 'Union of States' आहे हे स्पष्टपणे नमूद करणारा अनुच्छेद हा अनुच्छेद 1 आहे.